Το σύμπαν του μικροβιώματος και η σχέση του με την καρκινογένεση

 

Συμβιώνουμε με 100 τρισεκατομμύρια μικροοργανισμούς και νοσούμε όταν αυτή η συμβίωση διαταράσσεται. Οι δυνατότητες παρέμβασης με προβιοτικά και τα μελλοντικά φάρμακα.

"Δεν είναι καθόλου υπερβολή να πούμε ότι ο άνθρωπος είναι φιλοξενούμενος στο σύμπαν των μικροβίων". Με αυτή τη φράση η καθηγήτρια Μικροβιολογίας στο ΑΠΘ, Γεωργία Γκιούλα, έδωσε το στίγμα του μεγέθους του ανθρώπινου μικροβιώματος, που αποτελείται από 100 τρισεκατομμύρια μικροοργανισμούς. Η συμβίωσή μας με αυτό περιγράφεται διεθνώς με την ελληνική λέξη ευβίωση (eubiosis). Όταν αυτή η σχέση διαταράσσεται, περνάμε στη δυσβίωση (dusbiosis), που πολλές φορές οδηγεί σε διάφορα νοσήματα, μεταξύ αυτών και ο καρκίνος.

Μιλώντας στο 2ο Πανελλήνιο Συνέδριο Θεραπευτικής του Καρκίνου, που διεξάγεται στη Θεσσαλονίκη, η κ. Γκιούλα περιέγραψε το "σύμπαν" του μικροβιώματος και την σχέση του με την ογκολογία. Αναφέρθηκε στις δυνατότητες παρέμβασης στο μικροβίωμα μέσω της χορήγησης προβιοτικών, ενώ διατύπωσε την εκτίμηση ότι σύντομα θα υπάρξουν και φαρμακευτικές παρεμβάσεις.

Ανθρώπινο μικροβίωμα

Το ανθρώπινο μικροβίωμα είναι το σύνολο των μικροοργανισμών - βακτήρια, ιοί, μύκητες, αρχαία - μαζί με τη γενετική πληροφορία που αυτά φέρουν, καθώς και το περιβάλλον με το οποίο αλληλεπιδρούν. Το 90% των κυττάρων στο σώμα μας είναι βακτηριακά και η συντριπτική πλειοψηφία τους ανευρίσκεται στο παχύ έντερο.

Στη διεθνή βιβλιογραφία το μικροβίωμα αναφέρεται ως ένα επιπλέον όργανο που φέρουμε, το οποίο ζυγίζει από 400 ως 1.200 γραμμάρια και το γενετικό του υλικό είναι εκατονταπλάσιο του συνόλου των ανθρώπινων γονιδίων. «Μιλάμε δηλαδή για μια πολυμικροβιακή κοινότητα με την οποία συμβιώνουμε καθημερινά, ελάχιστα κατανοημένη μέχρι σήμερα», σημείωσε η καθηγήτρια, προσθέτοντας πως ένα ποσοστό που μπορεί να φτάνει και το 60% αυτών των βακτηρίων δεν μπορεί να καλλιεργηθεί, άρα δεν είναι ορατό και μέχρι τώρα δεν γνωρίζαμε την παρουσία του. Η αναγνώριση έγινε δεκτή με την εξέλιξη των τεχνικών μοριακής βιολογίας και κυρίως τις τεχνικές αλληλούχισης νέας γενιάς, που το Εργαστήριο Μικροβιολογίας του ΑΠΘ διαθέτει εδώ και πάνω από 10 χρόνια.

 

"Mom matters"

Η μητέρα είναι ο κύριος παράγοντας που θα καθορίσει με ποια βακτήρια θα συμβιώσει το παιδί στη διάρκεια της ζωής του. Ο αποικισμός ξεκινάει από την ενδομήτρια ζωή - το λεγόμενο μητρικό αποτύπωμα - ενώ ένα περιβάλλον του ενδομητρίου που θεωρήσαμε μέχρι πολύ πρόσφατα στείρο μικροβίων, αποδείχτηκε ότι έχει χλωρίδα και βακτήρια, που ξεκινούν τον αποικισμό και τη διαμόρφωση του βασικού πυρήνα του μικροβιώματος.

"Μέχρι το τρίτο έτος της ζωής μας έχει διαμορφωθεί ο βασικός πυρήνας του μικροβιώματος", επεσήμανε η κ. Γκιούλα, συμπληρώνοντας πως αυτός διαμορφώνεται μεταξύ άλλων από τον τρόπο τοκετού, τον θηλασμό, τη διατροφή, το περιβάλλον στο οποίο ζει το παιδί και κυρίως τις λοιμώξεις και τη λήψη αντιβιοτικών στα πρώτα τρία χρόνια της ζωής του. Όπως διευκρίνισε, πάντως, και τα μετέπειτα χρόνια μπορούν να υπάρξουν αλλαγές για διάφορους λόγους (αντιβιοτικά, λοιμώξεις, νοσήματα) που θα μπορούσαν μέχρι ένα ποσοστό να αλλάξουν τη σύνθεση του μικροβιώματος.

Μικροβίωμα και ογκολογία

Ο "διάλογος" ανάμεσα στα βακτήρια του μικροβιώματος και στο ανοσιακό μας σύστημα καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο το ανοσιακό σύστημα θα "εκπαιδευτεί" από τα βακτήρια για να μπορεί να αναγνωρίσει τα παθογόνα, προκειμένου να τα αντιμετωπίσει. Αυτό έχει μεγάλη σημασία και στην ογκολογία, όπως παρατήρησε η μικροβιολόγος.

Πρωταγωνιστής του μικροβιώματος είναι το παχύ έντερο. Η αναλογία συγκεκριμένων ειδών βακτηρίων παίζει καθοριστικό ρόλο στην εμφάνιση διάφορων νοσημάτων, σε λοιμώξεις, στον εμβολιασμό και στην παχυσαρκία. Ένας άλλος δείκτης καθοριστικός για την ευβίωση της περιοχής είναι η ποικιλομορφία του εντερικού μικροβιώματος.

Η σχέση του μικροβιώματος με την ογκολογία, όπως εξήγησε η κ.Γκιούλα, ξεκινάει κυρίως από τη σύνδεσή του με το ανοσοποιητικό σύστημα. Εργασία του 2022 ανέδειξε το πώς το μικροβίωμα μπορεί να συνεισφέρει στην καρκινογένεση, να επηρεάσει την ανοσοεπιτήρηση του όγκου και την ανοσοθεραπεία "Η κατανόηση των σχέσεων και των αλληλεπιδράσεων ανάμεσα στα βακτήρια του μικροβιώματος και τον ξενιστή επηρεάζει την υγεία και τη νόσο και φαίνεται ότι τα επόμενα χρόνια θα επιφέρει ίσως και την ανάπτυξη νέων θεραπευτικών στρατηγικών που θα έχουν στόχο όπως λέει το paper το μικροβίωμα", ανέφερε.

Άλλη μελέτη, πολύ πρόσφατη, συνδέει την ανάπτυξη και εξέλιξη του καρκίνου του παχέος εντέρου με ένα συγκεκριμένο βακτήριο, το fusobacterium nucleatum. Αυτό κανονικά δεν θα έπρεπε να βρίσκεται εκεί (είναι gramm- αναερόβιο βακτήριο της στοματικής κοιλότητας), και η παρουσία του είναι δυστυχώς πολύ σημαντική στην καρκινογένεση μέσω συγκεκριμένου μηχανισμού. Πολλές ακόμη μελέτες στη βιβλιογραφία αναφέρουν πληθώρα βακτηρίων που φαίνεται ότι συμμετέχουν στην εξέλιξη διάφορων τύπων καρκίνου, ενώ άλλες αναδεικνύουν τη σχέση του μικροβιώματος με αιματολογικές κακοήθειες.

Έχει ήδη ολοκληρωθεί η μελέτη του Εργαστηρίου Μικροβιολογίας του ΑΠΘ, σε συνεργασία με τη Μονάδα Μεταμόσχευσης Μυελού των Οστών στο νοσοκομείο "Γ. Παπανικολάου", η οποία ανέδειξε ότι η μεγάλη ποικιλλομορφία βακτηρίων στην περίοδο πριν τη μεταμόσχευση αλλογενών αιμοποιητικών κυττάρων συσχετίζεται με χαμηλότερα ποσοστά θανάτων στους ασθενείς αυτούς.

Τρόποι παρέμβασης

Το ερώτημα είναι αν και σε ποιο βαθμό μπορούμε να παρέμβουμε, τροποποιώντας το μικροβίωμα, που όπως ειπώθηκε έχει διαμορφωθεί ως προς το βασικό του πυρήνα μέχρι το τρίτο έτος της ηλικίας μας.

Διευκρινίζοντας πως πρέπει να σταθούμε πολύ κριτικά στο θέμα, η κ. Γκούλα σημείωσε πως θεωρητικά μπορεί να γίνει τροποποίηση δίαιτας και επηρεασμός του μικροβιώματος με την χορήγηση προβιοτικών σε συνδυασμό με πρεβιοτικά.

"Για κάποια είδη όπως ο καρκίνος του παχέος εντέρου και το μελάνωμα υπάρχουν συστάσεις για χορήγηση συγκεκριμένων προβιοτικών. Το ερώτημα όμως είναι ποια συγκεκριμένα βακτήρια θα πρέπει να χορηγήσουμε, σε ποιον ασθενή, για πόσο και σε τι ποσό. Γιατί μιλάμε για ζωντανούς μικροοργανισμούς και υπάρχει περίπτωση να έχουμε αντίθετο αποτέλεσμα από αυτό το οποίο επιθυμούμε", τόνισε για να προσθέσει: "Τελικά, ο στόχος είναι να βρούμε βακτήρια - βιοδείκτες που θα μας πουν ότι ο ασθενής μάλλον θα εξελιχθεί δυσμενώς ή όχι και από την άλλη να πούμε ακριβώς τι πρέπει να κάνουμε, γιατί πλέον μιλάμε για την υψηλότατη βαθμίδα της εξατομικευμένης ιατρικής και της ιατρικής ακριβείας".

Καταλήγοντας, η καθηγήτρια εκτίμησε πως η εξελίξεις στον συγκεκριμένο τομέα τρέχουν τόσο γρήγορα που σύντομα θα υπάρχουν εξελίξεις που δεν θα αφορούν τα προβιοτικά, αλλά φάρμακα που θα περάσουν από κλινικές μελέτες και έγκριση.

Το ελληνικό ελαιόλαδο «φρενάρει» τη νόσο Aλτσχάιμερ

Μία σπουδαία επιστημονική ανακάλυψη που αναμένεται να δώσει ώθηση στο ελληνικό ελαιόλαδο ανακοινώθηκε πριν από λίγες ημέρες στις ΗΠΑ. Ερευνητές του Πανεπιστημίου της Λουιζιάνας με επικεφαλής την καθηγήτρια Αμαλ Καντουμι κατάφεραν να σταματήσουν την εξέλιξη της νόσου Αλτσχάιμερ σε πειραματόζωα χρησιμοποιώντας ειδικά επιλεγμένο ελληνικό ελαιόλαδο στη διατροφή τους. 

Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της έρευνας, τα οποία δημοσιεύθηκαν στο έγκριτο επιστημονικό έντυπο Journal of Nutritional Biochemistry, ανοίγει ο δρόμος ώστε να ονομαστεί το ελαιόλαδο «ιατρικό τρόφιμο», κάτι που θα μας κάνει να αλλάξουμε τον τρόπο που βλέπαμε μέχρι σήμερα αυτή την θαυματουργή ουσία: για πρώτη φορά αποδεικνύεται ότι το λάδι από ελιές μπορεί - υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις - να λειτουργήσει ως φάρμακο όχι μέσω σκευασμάτων αλλά μέσω της διατροφής.

Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν ειδικά πειραματόζωα τα οποία εμφανίζουν νόσο Αλτσχάιμερ λίγες μόλις εβδομάδες μετά τη γέννησή τους. Επί τέσσερις μήνες τούς χορηγούσαν μέσω της καθημερινής διατροφής τους ελληνικό ελαιόλαδο, το οποίο περιέχει τα υψηλότερα επίπεδα ελαιοκανθάλης στην παγκόσμια αγορά.

Πρόκειται για λάδι παραγωγής της οικογένειας Δαφνή από τον Αγιο Ματθαίο της Κέρκυρας προερχόμενο από την ιθαγενή ελληνική ποικιλία Λιανολιά Κερκύρας, το οποίο είχε γίνει διεθνώς γνωστό το 2016, όταν βραβεύθηκε με το χρυσό βραβείο Olympia Health and Nutrition Award. Στον διαγωνισμό, ο οποίος διοργανώνεται κάθε χρόνο από τους καθηγητές του Φαρμακευτικού Τμήματος του Πανεπιστημίου Αθηνών Προκόπη Μαγιάτη και Ελένη Μέλλιου και το World Olive Center for Health, το συγκεκριμένο ελαιόλαδο είχε διακριθεί ανάμεσα σε 565 υποψηφιότητες από οκτώ χώρες χάρη στην πολύ υψηλή του περιεκτικότητα στην «θαυματουργή» ουσία ελαιοκανθάλη - σε επίπεδα που προσέγγιζαν το 1 γραμμάριο ανά κιλό ελαιολάδου.

Εντυπωσιακά ευρήματα

Οπως εξηγούν οι αμερικανοί ερευνητές, η δόση ελαιολάδου που χορηγήθηκε στα πειραματόζωα αντιστοιχούσε στη μέση κατανάλωση του ελληνικού πληθυσμού, δηλαδή σε περίπου 40-50 γραμμάρια την ημέρα. Τα ευρήματα ήταν εντυπωσιακά: τα πειραματόζωα που λάμβαναν είτε μόνο ελαιόλαδο είτε ελαιόλαδο σε συνδυασμό με το φάρμακο Donepezil, το οποίο καταπολεμά τη νόσο Αλτσχάιμερ, δεν εμφάνισαν σχεδόν κανένα σύμπτωμα της νόσου. Μάλιστα ο συνδυασμός με το φάρμακο έφερε πολύ καλύτερα αποτελέσματα από ό,τι όταν το φάρμακο χορηγείτο μόνο του.

Σύμφωνα με τους διακεκριμένους καθηγητές, πρόκειται για μια πολύ σημαντική ανακάλυψη που ανοίγει τον δρόμο για τον χαρακτηρισμό του ελαιολάδου ως ιατρικού τροφίμου - αυτό που στις ΗΠΑ αποκαλείται medical food - το οποίο θα χορηγείται με ιατρική καθοδήγηση. «Βέβαια», εξηγεί μιλώντας στα «ΝΕΑ» ο καθηγητής Προκόπης Μαγιάτης, «θα πρέπει να τονιστεί ότι αυτό θα γίνει μόνο για ελαιόλαδα που είναι πλούσια σε ελαιοκανθάλη και όχι γενικά για κάθε ελαιόλαδο». Το ερώτημα που προκύπτει, εξηγεί ο ίδιος, είναι κατά πόσο τα σπουδαία αποτελέσματα της αμερικανικής έρευνας θα έχουν ισχύ και στον ανθρώπινο οργανισμό. «Στο ερώτημα αυτό θα δώσει μια αρχική απάντηση η πρώτη διεθνώς κλινική μελέτη σε ασθενείς με πρώιμα συμπτώματα Αλτσχάιμερ που γίνεται με τη χρήση ελαιολάδου πλούσιου σε ελαιοκανθάλη και που έχει ξεκινήσει εδώ και σχεδόν έναν χρόνο στην Ελλάδα υπό την καθοδήγηση της καθηγήτριας του ΑΠΘ Μάγδας Τσολάκη σε συνεργασία με το Φαρμακευτικό Τμήμα του ΕΚΠΑ. Ελπίζουμε μέσα στην ερχόμενη χρονιά να είμαστε σε θέση να έχουμε τα πρώτα θετικά συμπεράσματα», λέει.

Αδιαφόρησε το κράτος

Αξίζει να σημειωθεί ότι η παραπάνω κλινική μελέτη - η οποία συνιστά παγκόσμια πρωτοπορία - κρίθηκε «μη σημαντική» από το ελληνικό κράτος με αποτέλεσμα η αίτηση για χρηματοδότησή της μέσω του προγράμματος Ερευνώ-Καινοτομώ να απορριφθεί από το υπουργείο Παιδείας στις αρχές του περασμένου Δεκεμβρίου. 

Σε προηγούμενες μελέτες η ομάδα της καθηγήτριας Καντουμι είχε πετύχει ένα παρόμοιο αποτέλεσμα χορηγώντας την καθαρή ουσία ελαιοκανθάλη σε πειραματόζωα και είχε διαλευκάνει τονμηχανισμό με τον οποίο η ουσία αυτή προστατεύει τον εγκέφαλο από την εκφύλιση απομακρύνοντας το τοξικό β-αμυλοειδές. Τώρα όμως για πρώτη φορά αποδείχθηκε ότι το ίδιο και καλύτερο αποτέλεσμα μπορεί να επιτευχθεί με την κατανάλωση ελαιολάδου πλούσιου σε ελαιοκανθάλη μέσω της διατροφής, γεγονός με εξαιρετικά σπουδαία πρακτική σημασία.

«Η μελέτη αυτή δεν αφορά μόνο το συγκεκριμένο ελαιόλαδο αλλά όλα τα ελληνικά ελαιόλαδα με υψηλή ποσότητα ελαιοκανθάλης και αποτελεί την καλύτερη απάντηση σε όσους επί χρόνια θεωρούσαν το ελαιόλαδο ως ένα απλό φαγητό και μάλιστα ευτελούς οικονομικής αξίας. Δυστυχώς ακόμα και σήμερα μεγάλο μέρος της πανεπιστημιακής κοινότητας αλλά και των κρατικών υπηρεσιών ελέγχου των τροφίμων υποστηρίζουν ότι η ύπαρξη συγκεκριμένων συστατικών μέσα στο ελαιόλαδο, όπως η ελαιοκανθάλη, δεν πρέπει να μετριέται και δεν πρέπει να συσχετίζεται με ευεργετικές ιδιότητες για την υγεία. Επί πολλά χρόνια προσπαθούμε να αναδείξουμε το ρόλο του ελαιολάδου στην προστασία της υγείας και έτσι να αυξήσουμε την οικονομική του αξία», επισημαίνει ο καθηγητής Μαγιάτης.

FindZebra: Μηχανή αναζήτησης σπάνιων νόσων

Υπάρχουν σχεδόν 7 χιλιάδες σπάνιες νόσοι που αναγνωρίζονται από σχετικούς οργανισμούς και οι οποίες είναι εγγενώς δύσκολο να διαγνωστούν. Σύμφωνα με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό για τις Σπάνιες Νόσους, το 25% των διαγνώσεων καθυστερούν από 5 έως και 30 χρόνια. Έτσι, δεν αποτελεί έκπληξη ότι οι γιατροί ψάχνουν για πιο αποτελεσματικούς τρόπους για να κάνουν πιο γρήγορα τις διαγνώσεις.

Ο Radu Dragusin στο Τεχνικό Πανεπιστήμιο της Δανίας, μαζί με την ομάδα του παρουσίασαν μια εναλλακτική λύση. Δημιούργησαν μια ειδική μηχανή αναζήτησης αφιερωμένη στη διάγνωση των σπάνιων νόσων, με το όνομα FindZebra -βασισμένο στην κοινή ιατρική αργκό για μια σπάνια ασθένεια.

Σε αντίθεση με τις δημοφιλείς μηχανές αναζήτησης όπως το Google και το Bing, ο αλγόριθμος του FindZebra παρακολουθεί μόνο πληροφορίες για περισσότερα από 31 χιλιάδες έγγραφα σχετικά με σπάνιες νόσους που διατίθενται από έγκυρες πηγές.

Τη χρησιμότητα της επιβεβαιώνει σχετική έρευνα που δημοσιεύεται στο περιοδικό “International Journal of Medical Informatics”, η οποία αναφέρει ότι το FindZebra σημείωσε αρκετή επιτυχία στο να συλλέξει τα απαραίτητα δεδομένα, συγκριτικά με άλλες μηχανές αναζήτησης.

Σύστημα για την αναφορά ιατρικών σφαλμάτων από ασθενείς

Την έγκριση ενός πρωτότυπου συστήματος που θα ενθαρρύνει τους ασθενείς να αναφέρουν ιατρικά λάθη και επικίνδυνες πρακτικές επιδιώκει από τον Λευκό Οίκο στις ΗΠΑ ο Οργανισμός για την Έρευνα και την Ποιότητα στην Υγεία (AHRQ).

Η ανάπτυξη του συστήματος έχει ήδη χρηματοδοτηθεί από τον οργανισμό και πλέον αναζητά την έγκριση προκειμένου να δοκιμάσει την αποτελεσματικότητα του.

Σύμφωνα με το έντυπο New England Journal of Medicine, 25% των ασθενών στα νοσοκομεία βιώνουν μια αντίστοιχη αρνητική κατάσταση κατά την περίθαλψη τους. Στην Ελλάδα, σύμφωνα με ερευνητικό άρθρο του Πανεπιστημίου Πειραιώς το ποσοστό αυτό ανέρχεται στο 13%, ενώ το 9% των Ελλήνων έχει αντιμετωπίσει πρόβλημα από λανθασμένη επιλογή φαρμάκου που είχε συνταγογραφήσει κάποιος γιατρός.

Η διευθύντρια του AHRQ, Carolyn Clancy, δήλωσε ότι προς το παρόν δεν υφίσταται κάποιος τρόπος με τον οποίο οι ασθενείς μπορούν να αναφέρουν ανεπιθύμητες ενέργειες και πρόσθεσε ότι ένα σύστημα αναφοράς από ασθενείς θα μπορούσε να συμβάλει στην κατανόηση του προβλήματος και των χαρακτηριστικών του.

Οι λεπτομέρειες

Σύμφωνα με το προτεινόμενο σύστημα, η ομοσπονδιακή κυβέρνηση θα δημιουργήσει μία μέθοδο αναφοράς μέσω του διαδικτύου,

1650 ισπανοί γιατροί αρνούνται να συμμορφωθούν με το υπουργείο υγείας τους

1650 γιατροί από όλη την Ισπανία, συμπεριλαμβανομένου της Γαλικίας και της Καταλονίας, ανακοίνωσαν ότι αρνούνται να συμμορφωθούν με τις διατάξεις του ισπανικού Υπουργείου Υγείας να μην παρέχουν ιατρική περίθαλψη στους μετανάστες.

Επέμειναν ότι οι ιατρικοί όρκοι και οι ηθικές υποχρεώσεις τους ξεπερνούν κάθε κυβερνητική εντολή.

M. Βρετανία: Επαναξιολόγηση των γιατρών κάθε πέντε χρόνια

Σε διαδικασία επαναξιολόγησης θα υποβάλλονται από τον ερχόμενο Δεκέμβριο ανά 5ετία οι οικογενειακοί ιατροί, προκειμένου να εξασφαλιστεί ότι παραμένουν ικανοί να εξασκούν την ιατρική.

Η επαναξιολόγηση θα περιλαμβάνει ετήσιο έλεγχο των γιατρών και εκτεταμένη συνέντευξή τους κάθε πέντε χρόνια. Μέχρι σήμερα, δεν υπήρχε καμία διαδικασία αξιολόγησης των γιατρών, με αποτέλεσμα οι περισσότεροι από αυτούς να εξασκούν την ιατρική για όλη τους τη ζωή, χωρίς κανείς να ελέγχει αν παραμένουν κατάλληλοι κι αν εξακολουθούν να κατέχουν τις γνώσεις και τις δεξιότητες για κάτι τέτοιο.

Σύμφωνα με τα νέα κριτήρια, οι γιατροί θα πρέπει να πληρούν συγκεκριμένες κλινικές προδιαγραφές και να συμβαδίζουν με τις εξελίξεις στους τομείς τους. Μέρος της ετήσιας εκτίμησης, θα αποτελεί επίσης και το feedback από ασθενείς και συναδέλφους